DEEL 3:
Natuurlijk gedrag uitlokken

Verrijking
als noodzaak
Stimuleer natuurlijk gedrag bij de kat op alle vlakken. Het is een noodzaak, geen luxe. Verrijking vraagt kennis, planning en afwisseling en wordt extra belangrijk bij ongewenst gedrag.

Verrijking is een veelgebruikt woord met vele definities. In dit boek hanteren we de definitie van verrijking als: ‘het mogelijk maken, uitlokken, stimuleren en belonen van alle vormen van natuurlijk gedrag met als doel het welzijn van de kat te optimaliseren’.
Intuïtief denk je bij verrijking aan spelen, wat ook juist is, maar verrijking gaat veel verder.
Verrijking betekent het stimuleren van alle mogelijke natuurlijke gedragingen die de kat kan vertonen en dat op verschillende manieren. Dat gaat dus over eten, drinken, kattenbakken, schuilplaatsen, slaapplaatsen, klimmogelijkheden, sociale contacten, mentale stimulans door bv. clickertraining. Alles kan dus ‘verrijkt’ worden.
Verrijking is geen overbodige luxe, het is niet iets wat we aanbieden wanneer we tijd en geld over hebben. Het is de basis aanpak van elke bron die we onze kat aanbieden, en dit al vanaf de eerste dag. Het is een uitstekende vorm van stresspreventie.
Als katten echter al stress ervaren en daarbij ongewenst gedrag vertonen, moeten ze langs alle kanten extra gestimuleerd worden om meer natuurlijk gedrag te vertonen. Dit heeft een gunstig effect op hun stressniveaus en op het minder vertonen van dat ongewenste gedrag. Het ongewenste gedrag neemt af, ten eerste doordat verrijking betekent dat de kat anti-complementair gedrag gaat vertonen. Dit is gedrag dat ze onmogelijk tegelijkertijd met ongewenst gedrag kan vertonen. Een kat kan niet tegelijk op een nieuwe geoptimaliseerde bak plassen én op hetzelfde moment op een ongewenste plaats. Een kat kan moeilijk én op een electrische kabel én op een matatabistokje bijten enz.
De meeste van deze natuurlijke gedragingen en hoe je deze kan ‘verrijken’ hebben we al besproken. In dit derde deel hebben we het voornamelijk over doeltreffende jacht- en spelverrijking om ongewenst gedrag tegen te gaan.
Verrijking is een belangrijke stap in het veranderen van ongewenst gedrag omwille van volgende voordelen:
Voordeel 1: Afleiding
Wanneer een kat bezig is met jagen, spelen of voedselverrijking, is ze zich niet bewust van bepaalde zaken in haar omgeving die haar anders stress zouden geven, zoals bv. een andere kat die voorbijkomt.
Voordeel 2: Anti-complementair gedrag uitlokken
Elke minuut dat je kat (langer) bezig is met natuurlijk gedrag, is een minuut waarin ze niet bezig is met stress voelen, op haar hoede zijn voor bedreigingen, de andere katten in het oog houden, op de uitkijk staat voor gevaar enz.
Voordeel 3: Natuurlijk gedrag = happy
Zich bezighouden met natuurlijk gedrag geeft de kat een goed gevoel en een gevoel van controle over de omgeving.
Voordeel 4: Nieuwe gewoonte
Je brengt je kat in een nieuwe gewoonte omdat ze nu de mogelijkheid heeft om zich bezig te houden met iets anders dan dat waar ze zich niet goed bij voelt. Ze kan er nu ook actief voor kiezen omdat het beschikbaar is.
Voordeel 5: Omgeving = veilig
Door bezig te zijn met verrijking en de al opgesomde voordelen, leert de kat iets nieuws: dat de omgeving waar ze in woont leuk en veilig is. Dit leert ze door keer op keer situaties mee te maken waarin ze natuurlijk gedrag kan vertonen.
Voordeel 6: Meer zelfvertrouwen
Meer verrijking betekent meer keuzes kunnen maken en daar wordt de kat zelfzekerder door.
Voordeel 7: Jacht = stressontlading
Door te jagen, maken we dat stressemmertje van je kat leeg. Er komen allerlei stofjes vrij die haar happy maken, de stress wordt uit haar lijfje losgemaakt en ze denkt op dat moment aan niets anders.

SPELREGELS
Volg de regels van
het spel en houd
rekening met het feit
dat het solitaire jagers zijn en hun nood om te jagen niet in verhouding staat met hun hongersgevoel. Experimenteer elke 6 maanden met hun voorkeuren.

Om ongelukkig en gestresseerd gedrag te veranderen, willen we onze kat zoveel mogelijk aan het spelen krijgen.
We hebben in de vorige hoofdstukken al verschillende facetten van natuurlijk gedrag ‘verrijkt’, zoals eten, drinken, kattenbakken, krabben enz.
Hier focussen we ons vooral op de kat als jager en hoe we dat deel van de persoonlijkheid van de kat kunnen stimuleren, want een jagende kat is een gelukkige kat. Lees de spelregels voor katten in de Handleiding op p. 192.
Tijdens het oplossen van ongewenst gedrag mag je hier liefst niet vanaf wijken en wordt het uiterst belangrijk. Jagen is namelijk zoals vermeld in STAP 7 ‘Stressontlading’ van de Kattenmatrix® een uitstekende vorm van stressontlading voor de kat. Zo gemakkelijk en zo simpel maar o zo effectief!
Concreet Stappenplan – Spelregels voor de kat
Stap 1: Selecteer een moment waarop de kat wakker en vrij rustig is.
Stap 2: Zorg ervoor dat de omgeving helemaal veilig is en vrij van bedreiging.
Stap 3: Begin altijd rustig te spelen om zeker te zijn dat de kat geen schrik heeft van het speelgoed. Ze is al vrij opgewonden, dus wees hier extra voorzichtig mee.
Stap 4: Speel dagelijks 3 keer per dag enkele minuten met de kat op een rustige manier.
Stap 5: Experimenteer met verschillende bewegingen (op de grond of in de lucht), geuren (dierlijke geuren, valeriaan, kattenkruid), maar ook groottes van prooien, de snelheid waarop ze bewegen, welk geluid ze maken, welke structuur ze hebben enz.

Stap 6: Zorg ervoor dat de kat alleen kan spelen en ondertussen niet belaagd wordt door een andere kat. De kat kan tijdens het spel opgewonden raken en je wil niet dat ze dit uit op een andere kat (misplaatste agressie, weet je nog). Hou haar na het spelen nog even apart tot ze weer rustig is.
Stap 7: Overdrijf niet en ga niet te lang of te hevig spelen, zo’n sessie dient enkel ter ontspanning. Een kat kan zichzelf niet tegenhouden, ze blijft gaan tot jij het spel stopzet. Zorg ervoor dat je geen onnatuurlijke snelheden van de prooi aanhoudt, het moet plezierig blijven.
Stap 8: Let op de lichaamstaal van je kat. Het is normaal dat je hier en daar subtiele stress-signalen ziet, want jagen betekent ook een gezonde dosis frustratie. Zorg er alleen voor dat dit niet te erg wordt. Maak het spelen desnoods wat gemakkelijker.
Stap 9: Wissel af in frequentie (aantal keren per dag), locatie (waar je speelt, in huis of buiten), intensiteit (soms hevig, soms rustig), moeilijkheidsgraad (soms gemakkelijk, soms moeilijk).
Stap 10: Krijg je je kat niet aan het spelen? Dan blijf je zoeken met verschillende zaken. Het is mogelijk dat je kat maar met één bepaalde geur of speeltje wil spelen. Het is ook mogelijk dat je kat steeds maar éénmaal met een bepaald speeltje wil spelen en erna nooit meer.

PAS OP – Ik ben absoluut geen fan van laserlichtjes of iPad spelletjes voor katten. Dit kan erg frustrerend zijn voor de kat. Eigenaars durven hier mee overdrijven, vaak omdat het ‘grappig’ is om te zien, zo’n kat die als zot langs de muren en over de zetels loopt, maar dit is vaak een onnatuurlijk speelritme. Katten kunnen mogelijk ook gaan hijgen als het te veel wordt, dit is een teken dat je ver voorbij hun grens bent gegaan. Gebruik enkel laserlichtjes wanneer er geen enkel ander speeltje je kat laat spelen en eindig het spel altijd met natvoer of een beloning.

SPEELGOED
KOFFER
Leg een doos
aan met speeltjes
en wissel ze elke dag in huis. Steek er een nylonsok bij, gevuld met valeriaan en kattenkruid, zodat de speeltjes een ideale geur krijgen.

Zorg voor een goed afsluitbare doos waar je allerlei speeltjes in steekt, samen met een vast element waar geur in zit. Ik raad eigenaars hier aan om een nylonsok met gedroogde valeriaanwortel te vullen en die erbij te steken. Waarom een nylonsok? Omdat anders alle speeltjes volhangen met kruid en bijgevolg heel je huis vol ligt.

Wanneer een kat stress ervaart, is afleiding door speeltjes in huis een zeer dankbare manier om haar een nieuw gezond gedragspatroon aan te leren: spelen is leuk. Aangezien katten ‘prooigewenning’ kennen, wat betekent dat ze niet geneigd zijn om te spelen met iets wat ze al eens gedood hebben, is deze afwisseling belangrijk.

Wanneer de kat gestresseerd is, zijn we heel voorzichtig met kattenkruid omdat we onze kat net willen kalmeren en niet oppeppen. Valeriaan heeft ook een opwekkend effect, maar enkel wanneer de kat er net mee begint te spelen. Nadien heeft het een rustgevend effect. Probeer eventueel ook silvervine, munt, lavendel en kamperfoelie, waar sommige katten ook op reageren. Je kan per geur een doos aanleggen.

Een speelgoedkoffer (of meerdere in huis) geeft je de mogelijkheid om elke dag gemakkelijk af te wisselen met speeltjes.

HOU EEN
SPEELAGENDA BIJ
Hou een speelagenda bij.
Je kan hierbij inplannen wat je je kat gaat aanbieden, met wat ze graag speelt, op welke momenten en waar en met wat ze het liefste speelt.

In het Werkboek vind je op p. 221 een speelagenda waarmee je een weekplanning kan maken met daarin waar en wanneer je welke speeltjes ter beschikking stelt voor je kat.
Wanneer je kat ongewenst gedrag vertoont, is het extra belangrijk om op tijd speeltjes te wisselen zodat ze doorheen het huis voldoende nieuwe afleiding heeft. Vul deze oefening in en gebruik hem als leidraad. Op basis van deze speelagenda kan je per dag op verschillende locaties een speelkoffer aanleggen.

SOCIAAL SPEL
Sociale katten hebben nood aan sociale interactie en spel. Daarom is het aangeraden om katten standaard niet alleen te adopteren. Eén kat alleen breekt je huis af. Twee katten breken elkaar af.

We nemen sociale interactie onder de loep omdat het belangrijk is dit bij probleemgedrag te ondersteunen. Ongeacht welk ongewenst gedrag een kat vertoont, we willen ervoor zorgen dat ze veilig en plezant met de andere katten in huis kan spelen.
Hoe ziet sociaal spel eruit?
Katten oefenen verschillende gedragingen op elkaar uit die ze later moeten vertonen om te overleven, zoals vechten, achter prooien jagen en zichzelf verdedigen. Je katten hollen achter elkaar aan, rollenbollen over de vloer, bijten in elkaars nek, trappelen op de andere alsof het een prooi is, vangen de andere tussen hun poten, besluipen elkaar enz. Dit gedrag observeer je meestal bij katten die in dezelfde sociale groep zitten en goed overeenkomen, in STAP 32 meer daarover.
Veilig samen spelen
Sociaal spel ondersteunen, doen we in eerste instantie door ervoor te zorgen dat er items aanwezig zijn die fungeren als visuele barrière en waar één van de katten kan inkruipen en van daaruit kan spelen met de andere kat. Het beste is een doos met meerdere gaten als basis en dan aanvullen met bv. een speeltunnel, een open kartonnen doos, een kattententje met meerdere ingangen enz. Het ‘meerdere ingangen’-gegeven is belangrijk omdat ze hun ‘tegenstander’ goed in het oog willen houden, verschillende ontsnappingsroutes willen gebruiken en met hun pootjes naar elkaar willen kloppen.
Mocht de ruimte helemaal open zijn en er geen ‘verstop je en val dan aan’-items aanwezig zijn, dan wordt spelen voor sommige katten bedreigend en te direct.
Heb je een oudere kat en komt er een kleintje bij? Dan zal dat jonge katje, na een langzame introductie, waarschijnlijk graag met de andere kat willen spelen, en ook omgekeerd. Het gevaar hier is dat de oudere kat het kleintje soms té hard vastpakt en erop trappelt zoals een prooi. Dan krijg je taferelen waarbij het kleine katje achter de grote kat blijft gaan om te spelen, maar wel gaat schreeuwen als het dan uiteindelijk wordt vastgegrabbeld. Hier is het heel belangrijk om dozen met meerdere gaten in te voorzien, een paar piepgaatjes en dan 2 ingangen die groot genoeg zijn voor het kitten, maar te klein zijn voor de grote kat. Zo kunnen ze veilig met elkaar spelen en maken ze een aangename associatie.
Wat ook kan gebeuren is dat het kitten te veel met de oudere kat wil spelen. Kittens zijn nu eenmaal superspeels en de andere kat is het enige bewegende ding in huis, die moet er dus aan geloven. Hier is het belangrijk om speelmomenten veilig te houden en voldoende ‘time-outs’ tussen de momenten te voorzien, zodat de oudere kat niet overprikkeld raakt.
Combineer dit met voldoende solitair locomotorisch en jachtspel voor het kitten, al dan niet in aanwezigheid van de andere kat.

Spelen of vechten?
Je katten zijn aan het rollenbollen en aan het ‘speelvechten’, en jij vraagt je nu toch af of ze nu aan het spelen of vechten zijn. Het antwoord is simpel: als je twijfelt is het spel. Maar er is een fijn onderscheid tussen aangenaam spelen en onaangenaam spelen. Als je twijfelt, zijn er verschillende opties:
Optie 1: Je laat ze gewoon doen maar biedt items aan in de
omgeving die het spel veilig maken. Je katten kunnen dan zelf kiezen of ze hier gebruik van willen maken.
Optie 2: Jij voelt je er niet goed bij want er wordt serieus gebeten, gegild en weggerend. Dan onderbreek je het spel voor jouw gemoedstoestand en omdat het altijd plots te fel kan worden. Je onderbreekt het spel door met een hengel te beginnen spelen, de katjes even apart te zetten, natvoer te halen of een andere vorm van afleiding waarvan je weet dat ze die leuk vinden. We gaan nooit een invasieve straf gebruiken zoals roepen of laten schrikken.
Optie 3: Het voornaamste waar je op moet letten is de gelijkheid van initiatie. Als beide katten evenveel initiatief nemen en de andere kat blijven bespringen, bijten en zot doen, dan zit het oké. Als één van de katjes probeert weg te raken, of in elk geval veel minder initiatief neemt dan de andere kat, dan moet je het spel onderbreken en een time-out inlassen. Speel gerust nog even voort met een hengel met het katje dat zo fel wil spelen, zodat het zijn energie verder kwijt kan.
Sociaal solitair spelen?
Je hebt ‘samen spelen’ en je hebt ‘samen solitair spelen’. Ofwel spelen je katten met elkaar, wat we net besproken hebben, of je katten spelen op hetzelfde moment in elkaars buurt met hun eigen speeltje.
Dit is voor de meeste katten een meer voor de hand liggende en fijnere manier om ten eerste een aangename associatie te maken met de andere kat, ten tweede hun jachtinstinct kwijt te kunnen en ten derde te vermijden dat er een onevenwichtig sociaal spel tussen de katten plaatsvindt.

Er zijn meerdere uitwerkingen. Ofwel geef je beide katten een superlekker valeriaanspeeltje op een veilige afstand (> 3 m) van elkaar en leg je een reserve-exemplaar tussen hen in. Ofwel speel je met 2 lange hengels, één in elke hand, met elke kat aan hun kant en zorg je ervoor dat ze niet in elkaars vaarwater komen.
Je kan ook met één hengel spelen met 2 katten, maar alleen als beide katten echt op hun plaats blijven. Het risico is groot dat één van de katten zo fanatiek naar het vogeltje zal springen of grabbelen dat ze op de andere kat belandt. Dat is allesbehalve wat we willen. Probeer deze techniek dus te vermijden indien mogelijk, zeker bij observatie van ongewenst gedrag.
Een nieuwe kat als oplossing voor het probleem?
Dat wil ik in deze stap zeker niet aanmoedigen. Het is niet aangeraden een nieuwe kat te adopteren voordat bestaande gedragsproblemen opgelost zijn. De adoptie van een nieuwe kat geeft zelden een oplossing voor ongewenst gedrag, ook al denken eigenaars dit. Integendeel, een kat die al gestresseerd is, gaan we het niet aandoen ook nog eens door een introductieproces te gaan, of erger nog, plots bij een vreemde kat te worden gezet, wat echt wel de foute manier is om katten aan elkaar voor te stellen. Dan kunnen de stress en het originele gedragsprobleem nog erger worden en dat willen we in alle omstandigheden vermijden.
In een gedragsplan is nadenken over de adoptie van een tweede kat alleen aangeraden wanneer de nood hieraan overduidelijk is, zoals wanneer bv. het aanwezige katje nog jong is, oversociaal is, zich stierlijk verveelt, ’s nachts vaak actief is, nieuwsgierig is naar buurtkatten op een niet-angstige en niet-agressieve manier en bovendien vaak alleen zit.

LOCOMOTORISCH SPEL
Katten spelen met hun
omgeving. Soms rent de kat als een zot door huis, dat is normaal. Maak klimmen, krabben en springen mogelijk door ruimtes in de hoogte vrij en aantrekkelijk te maken.

De kat heeft van nature nood aan klimmen, springen, in de hoogte gaan. Tijdens consultaties constateer ik dat katten door langdurige stress vaak in hun gedrag afgevlakt zijn, waardoor ze niet meer vrijuit een bepaalde ruimte in 3D gebruiken en benutten.
We moeten hier werk van maken om dit soort spel te stimuleren want het zorgt eigenhandig voor stressreductie.
Concreet stappenplan – Locomotorisch spel
Stap 1: Laat katten vrijuit een ruimte gebruiken zonder er enige reactie op te geven.
Stap 2: Heeft ze haar ‘zot momentje’, dat is een mooie episode van locomotorisch spel, geef haar hierin alle vrijheid.
Stap 3: Straf een kat nooit omdat die een zetel, hoogte, kast of bed gebruikt. Alles moet vrij toegankelijk zijn.
Stap 4: Stimuleer de kat om in de hoogte te gaan door met de hengel het pluimpje in de hoogte te laten vallen, zodat ze moet klimmen.
Stap 5: Lok de kat in de hoogte met haar natvoer of gezonde snoepjes.
Stap 6: Geef je kat knuffels in de hoogte of las leuke kammomenten in op plaatsen in de hoogte.
Stap 7: Zet een paar van haar essentiële bronnen in de hoogte zoals eten, drinken, en zelfs eens een kattenbak als je daar plaats voor hebt.
Stap 8: Gebruik de training uit STAP 33-40 om je kat te leren op jouw commando in de hoogte te gaan.
Stap 9: Voorzie ook buiten mogelijkheden om in de hoogte te gaan.
Stap 10: Hangt je kat in de gordijnen? Hang de gordijnen dan zo op dat ze er niet meer aankan of haal ze gewoon weg.

JACHTSPEL
Katten hebben nood aan
bewegende prooien in hun omgeving die ze niet zelf moeten laten bewegen. Speel elke dag 3 tot 5 keer een paar minuten met de kat, vooral tijdens de schemering.

Katten zijn geboren jagers. Ik zie in de praktijk dat deprivatie van spel vaak een gedragsprobleem voorafgaat. Een goed gevoede huiskat jaagt 4 tot 6 uur per dag. Van de moment dat een kat niet (meer) uitgedaagd wordt, moet dit wel een invloed hebben op haar gemoedstoestand. Redenen hiervoor kunnen zijn dat er gewoon niet gespeeld wordt met de kat, dat er alleen muisjes op de grond liggen, dat er niet geëxperimenteerd wordt met allerlei soorten speelgoed, geuren, structuren, groottes, beweging, geluiden enz.
Bij het oplossen van ongewenst gedrag is het dus heel belangrijk te ontdekken wat de kat in kwestie uitdaagt om in beweging te komen. Ik herhaal nog even de 3 fases van de jacht:
1. Beweging = achter de prooi aanzitten en ze (proberen te) vangen
 Jachtverrijking
2. Trappelen = de prooi likken, bijten en doodtrappelen
 Geurverrijking (zie STAP 28)
3. Opeten = de prooi verorberen
 Voedselverrijking (zie Handleiding p. 188 en STAP 4 in de Kattenmatrix®)
Jagen gaat over de kat de mogelijkheid geven om ‘op jacht te gaan’, een prooi te spotten, erachter aan te gaan, maar ze het NIET te laten pakken, het gaat vooral over beweging! Je kat moet achter iets aan gaan en daar zijn heel wat verschillende voorkeuren in (klein, groot, laag tegen de grond, in de lucht, snelle bewegingen, trage bewegingen enz.). Jij moet precies dat vinden wat je kat geweldig vindt.

Concreet stappenplan – Jachtspel voor je kat
Stap 1: Schaf je een lange hengel aan met een plastic haakje (vermijd ijzer voor hun klauwen) waar je verschillende prooien aan kan hangen, zoals een hengel van Da Bird of Purrs (die draaien als échte vogeltjes), of maak je eigen hengel. Maak hem minimaal één meter lang en probeer zoveel mogelijk te werken met flexibel materiaal.
Stap 2: Experimenteer met verschillende prooien: haarrekkertjes (vaak een favoriet), flesdopjes en andere huis-, tuin- en keukenspulletjes, kleine muisjes, grote muisjes en ook verschillende geuren zoals valeriaan en dierlijke geuren zoals veren. Als je dierlijk of natuurlijk materiaal gebruikt, zorg ervoor dat je het ofwel zelf gevonden hebt en dat het zeker niet afkomstig is van bronnen waarbij je niet 100% zeker bent dat het materiaal van free-roaming animals komt. Dat zijn dieren die een vrij leven hebben gehad en niet alleen voor dit doel gestorven zijn. Voorbeelden hiervan zijn fazantenveren en hazenvachtjes uit de jacht, rendier uit Finland, schapenwol enz.
Stap 3: Experimenteer met de grootte van de prooien. Sommige katten verkiezen grote prooien, andere katten hebben liever kleintjes met de grootte van een insect.
Stap 4: Onderzoek welke locatie de kat verkiest voor je prooi: op de grond, het tapijt of het gras, of misschien wel in de lucht.
Stap 5: Het simpelste is soms nog het leukste: een klein takje uit de tuin, een veer die je op de oprit vindt, een haarrekkertje aan een touwtje.
Stap 6: Vermijd onder alle omstandigheden het gebruik van laserlichtjes. Je kat heeft stress en we willen hier geen extra frustratie bij creëren. Gebruik dit uitsluitend als er NIETS anders werkt en maximum een paar minuutjes. Sluit altijd af met een snoepje, een speelmuisje of wat natvoer.

VERRIJK
MET GEUREN
Geurspeelgoed lokt
natuurlijk trappelgedrag uit bij de kat. Gebruik valeriaan en kattenkruid om speelgoed te laten ruiken en wissel af met deze speeltjes.

Geurverrijking is ontzettend belangrijk binnen een gedragsplan om ongewenst gedrag te voorkomen en op te lossen. In de Handleiding vind je een hoofdstuk hierover op p.187 maar hier beperk ik me tot situaties met gedragsproblemen.
Valeriaan is een dankbaar hulpmiddel wanneer de kat gestresseerd is. Valeriaan werkt op het moment zelf zeer opwekkend, de kat wordt helemaal gek en lost hiermee heel wat stress dat in haar lijfje zit. Anderzijds zie je dat de kat in de uren na het spelen met valeriaan rustiger is, meer op haar gemak is, niet meer zo ver wegrent als de deurbel gaat en meer vertrouwen heeft in sociale ontmoetingen.
Concreet stappenplan – Geurverrijking
Stap 1: Creëer een speeldoos met een nylonsok vol gedroogde valeriaanwortel zoals besproken in STAP 23. Vul de doos met allerlei speeltjes, zowel om aan een hengel te hangen als om op de grond te leggen, van haarrekkertjes tot speeltjes van Purrs.
Stap 2: Bied elke dag in een ander kamer actief een speeltje aan op de looproute van je kat.
Stap 3: Is deze frequentie te veel, bied het dan om de dag aan .
Stap 4: Laat haar tijdens het spelen en erna helemaal met rust, tot ze zelf opnieuw contact maakt met jou.
Stap 5: Gebruik de nylonsok om oppervlaktes in te smeren zoals bepaalde plaatsen waarvan je observeert dat ze die niet helemaal veilig vindt, waar je al eens gemakkelijk subtiele stress ziet bij je kat. Let wel op onze algemene regel: ze moet er te allen tijde van kunnen wegwandelen, dus geen transportmanden waar ze niet uitkan.
Stap 6: Wrijf valeriaan over horizontale krabplankjes om ze aantrekkelijker te maken.
Stap 7: Steek ook fleecedekentjes en handdoeken in je speeldoos zodat die ook een subtiele valeriaangeur opnemen. Het kan gebeuren dat je kat dit voortaan als slaapplaats verkiest.

NACHTELIJKE
FUN
Katten zijn
voornamelijk actief
‘s nachts en tijdens de schemering. Voorzie andere verrijkingsitems ‘s nachts dan overdag. Zo kom je de kat tegemoet in haar natuurlijk ritme en zet je haar ‘s nachts op voor succes.

Katten zijn door hun evolutie als solitaire jager vooral ’s nachts en tijdens de schemering actief. Dan zijn de meeste prooien actief en is de temperatuur beter om te jagen (althans in de woestijn). We zien dat katten hun activiteiten aanpassen aan de seizoenen. Zo jagen ze in de zomer meer ’s nachts en slapen ze meer overdag. In de winter jagen ze meer overdag dan ’s nachts, ook al heeft een kat een thermoneutrale temperatuur (= de temperatuur waar ze zich het gemakkelijkste bij voelt) tussen 30° en 38° C, en trekt ze zich van hoge temperaturen niet zoveel aan.
Onze huiskatten zijn dus het ‘wakkerst’ tijdens de schemering en ’s nachts en dit zorgt voor heel wat ongewenst gedrag in huishoudens. Mensen nemen contact met me op omdat hun kat hen elke dag om 5u ’s ochtends wakker maakt door te krabben, te miauwen, in hun haar te komen bijten en nog andere inventieve manieren.
Je kunt er in alle eerlijkheid niet veel tegen doen. Je kat is wakker en verveelt zich. Bovendien heeft ze een routine. Als jij in de week om 7u opstaat, dan verwacht je kat dat in het weekend ook.
Ik geef bij deze een stappenplan mee ter preventie van onaangename nachtelijke escapades.
Concreet stappenplan – Nachtelijke fun voor je kat
Stap 1: Maak het gedrag in eerste instantie onmogelijk door je kat ’s nachts onder te brengen in een voldoende grote ruimte waar ze vertrouwd mee is, maar waar ze je niet kan wakker maken. Bij de meeste mensen is dit de benedenverdieping. Jouw slaap is voor mij veel te belangrijk. Ik heb genoeg eigenaars met wallen onder de ogen gezien die op het punt van een inzinking staan.
Ik verkondig wel steeds om ruimtes betrouwbaar en permanent open te stellen voor je kat. Maar wees gerust, je mag overdag een bepaalde ruimte beschikbaar maken (altijd) en die mag verschillen van de ruimte ’s nachts. Zolang alles elke nacht
maar hetzelfde is, zodat de kat weet waaraan ze zich mag verwachten, en dat alles veilig en betrouwbaar is. Ik had ooit een klant die de katten ’s nachts samen in een kleine berging opsloot, dat bedoel ik dus NIET!
Stap 2: Leg een speelgoedkoffer aan met speeltjes, geurspeeltjes, voedselballetjes enz., die je alleen net voor je gaat slapen gebruikt. ’s Morgens haal je deze speeltjes weer weg. Zo heeft ze ’s nachts afleiding van jou. Jij wordt nu saai, je kat heeft voldoende om handen. Je mag zelfs je eetlocaties ’s nachts vervangen met iets moeilijkere of in elk geval andere verrijkingskommen. Wees hier creatief in.
Stap 3: Sluit de dag af met een denderende speelpartij van een kwartier waarbij je kat al haar jachtvreugde kwijt kan en herhaal dit ’s morgens wanneer je wakker bent en je je koffie drinkt.
Stap 4: Je negeert alle vormen van aandacht trekken. In principe doet ze dit na de vorige stappen niet meer omdat jij nu niet meer interessant bent. Maar wat als het aandachttrekkend gedrag toch plaatsvindt? In eerste instantie maak je het onmogelijk voor jou om aandacht te geven omdat je de kat simpelweg niet hoort, bijvoorbeeld omdat ze in een andere ruimte zit met een sas tussen (2 deuren met ruimte tussen). Als je moet kiezen tussen wel of geen aandacht geven, MOET je dit negeren. Dit betekent stoppen in je oren, ooglapje op, verstoppen onder de lakens, niet naar toilet gaan, hoe dringend het ook is. Als je toch opstaat, leert ze dat haar gedrag werkt, ook al had het niets met haar te maken.
Stap 5: Als je in het verleden reeds op haar gedrag hebt gereageerd en de kat dus al weet dat haar gedrag werkt, dan is negeren niet langer voldoende. Meer daarover in deel 5 van de Kattenmatrix®.

BUITENOMGEVING
Optimaliseer de buitenomgeving zoals binnen. Voorzie alle basisbronnen behalve voeding ook buiten. Maak de tuin ‘catproof’ en stoom de kat klaar om buiten te gaan.

Wanneer je kat stress ervaart, kijken we ook altijd naar de buitenomgeving. Als je kat niet buitenkomt, beveiligen we elk zicht op de tuin en ingangen die van buiten naar binnen gaan.
Als je kat wel buitenkomt, dan optimaliseren we de tuin en het zicht en toegang tot de tuin van binnenuit.
Je kat buitenlaten is een enorme mooie en dankbare vorm van verrijking en afleiding, en lokt heel wat natuurlijk gedrag uit. Maar het kan ook een grote bron van stress zijn voor je kat. Alle facetten moeten dus goed afgewogen worden.
Moet/mag ik mijn kat buitenlaten?
Dat is de eerste vraag. Iedereen kiest dat voor zichzelf. Er zijn bewegingen in de VS en Nederland die nu ook in België voet aan grond krijgen, waarbij professionals en organisaties eigenaars oproepen hun katten niet buiten te laten om het risico op ziekte, verwonding en aanrijding te beperken. Er zijn zelfs opvangorganisaties die geen katten ter adoptie geven aan eigenaars die de kat buiten willen laten gaan.
Andere partijen, zoals ikzelf, zijn dan weer helemaal pro katten buiten laten en volledig zichzelf te laten zijn, waar uiteraard risico’s aan verbonden zijn.
Deze discussie is een straat zonder einde. Iedereen moet dit voor zichzelf beslissen op basis van:
Jouw eigen emotionele veerkracht
Eerdere ervaringen met aangereden katten
Waar je woont en in hoeverre dit risico’s inhoudt, zoals een drukke baan
Het karakter van je kat, je kan nu eenmaal niet alle katten binnenhouden
Of je tuin omheind is of niet
De aanwezigheid van andere, vreemde en/of agressieve katten in de buurt
Eigenaars zijn minder geneigd om raskatten buiten te laten, wat ik heel jammer vind, want deze katten zijn precies zo geprogrammeerd als ander katten en hebben dezelfde noden en instincten.
Er zijn consultaties geweest waarbij de kat onzindelijk gedrag vertoonde of sproeide en waarbij het dier duidelijk liet zien dat het gefrustreerd en overprikkeld was.
De kat buiten laten kan enorm opluchtend werken en is een goede vorm van natuurlijk gedrag uitlokken. De reden waarom dit niet gebeurt, is vaak omdat de eigenaar er gewoon nooit echt bij stilgestaan heeft. “Och, wij hebben onze katten nog nooit buitengelaten” (terwijl ze aan een bos wonen in een doodlopende straat), “De fokker heeft gezegd dat dat niet mocht” of “Ik heb ooit een kat verloren aan een drukke weg, dus heb er een schrik voor opgelopen”.
Allemaal redenen die begrijpelijk zijn, maar we hebben een gestresseerde kat in huis en het uitbreiden van het territorium en dan voornamelijk van het leef- en jachtgebied heeft een enorme impact op de stressniveaus van de kat. De kat kan weg wanneer ze dat wil, heeft afleiding en heeft gewoon meer keuze in en controle over haar omgeving.

De kat ‘outdoorproof’ maken
Voordat je je kat buitenlaat, zorg je ervoor dat je kat helemaal in orde is om naar buiten te gaan.
Stap 1: Je zorgt ervoor dat je kat gecastreerd is. Normaal gezien had ze al gecastreerd moeten zijn bij adoptie. De Belgische wet stelt dat alle katten gecastreerd moeten zijn vóór de leeftijd van 5 maanden.
Stap 2: Je zorgt er ook voor dat ze gechipt én geregistreerd is in een publieke databank, dus geen privé-databank. Dit is ook een wettelijke verplichting in België. Haar registratie is niet alleen belangrijk omdat het een wettelijke verplichting is, maar ook omdat het wel eens gebeurt dat katten gechipt worden maar niet geregistreerd zijn. Ga dit dus nog even na. Deze registratie is een belangrijk eigendomsbewijs. Bovendien is dit ook je beste kans om de kat terug te vinden als ze vermist is. Elke dierenarts, asiel en politieagent kan de chip inlezen en onmiddellijk contact met je opnemen. Zorg er dus voor dat je gegevens altijd correct in de databank staan.
Stap 3: Zorg er daarnaast voor dat ze medisch in orde is. Overleg dit met je dierenarts, zodat ze de juiste vaccinaties heeft gekregen, ontwormd en ontvlooid is. Doe haar ook bandje aan met een veiligheidsslot dat openvalt als het ergens blijft haken. Zo verliest je kat haar bandje wel af en toe, maar is ze toch vanop afstand al duidelijk eigendom van iemand.
Stap 4: Je leert haar ook een recall aan (zie STAP 38), alvorens ze buiten te laten.
Stap 5: Je houdt een extra oogje in het zeil voor mogelijke parasieten en verwondingen.

Een veilig jachtgebied
Alles wat we tot nu bespraken, van het optimaliseren van de ruimte en de bronnen over stressontlading tot hoogtes en krabben, moet een kat ook buiten kunnen doen. Wat we niet buiten aanbieden is eten, anders lokken we vreemde katten naar onze tuin.
Concreet stappenplan – De tuin katproof maken
Stap 1: Creëer een veilige ruimte rond het kattenluik met (lege) bloempotten, (gestapelde) appelbakken (met open kant naar boven of opzij) enz., zodat je kat naar buiten kan gaan en eerst even de omgeving kan scannen. Veel kattenluikjes zijn volledig vrij en open, wat zeer stresserend is voor je kat. Het luik op zich is al voldoende stresserend.
Stap 2: Voorzie hoogtes en laat die daar permanent staan. Dat geldt ook voor je tuinstoelen en -tafel in de winter. Die zijn voor je kat een belangrijke uitkijkpost.
Stap 3: Katten wandelen langs de randen van de tuin, omdat het ‘middenplein’ vaak volledig open en bloot is. Wil je echt graag je tuin inrichten voor je kat? Zet dan wat struiken, of tonnen of boomstronken in het midden van je tuin verspreid zodat ze hier op of achter kan zitten en zo haar jachtgebied kan beheren.
Stap 4: Voorzie op verschillende plaatsen langs haar looproute grote porseleinen schalen die regenwater opvangen.
Stap 5: Je kan een buitentoilet maken als je je kat naar een bepaalde plek wil lokken. Je graaft een put van ca. 50-70 cm diep en vult die voor 2/3e met kiezels. Dan doe je er fijn zand op, zoals in kinderzandbakken (er is een reden waarom die bij katten populair zijn) en je schept het vuil er geregeld uit. Je kan ook een gewone kattenbak onder een afdak zetten, liefst met hoge randen. Dat zal je kat erg appreciëren. Als je kat 24/7 naar buiten kan, telt deze plek ook voor je N+1 regel voor de kattenbakken binnen.
Stap 6: Verspreid doorheen je tuin boomstammetjes van ongeveer 30-40 cm hoog, dit zijn geweldige uitkijkposten.
Stap 7: Hang plankjes aan grote stevige bomen en hang aan de stevige takken goed bereikbare hangmatjes of schalen.
Stap 8: Katten liggen dolgraag in lege, lage en brede vuurschalen (zonder gaten uiteraard).
Stap 9: Gebruik alleen chiplezende kattenluikjes zodat vreemde katten onder geen omstandigheden binnenkomen. Dit is echt traumatisch voor je katten en een eenmalig incident kan jarenlange stress en angst veroorzaken.
Hoe laat ik mijn kat buiten?
Ik krijg deze vraag zeer vaak en raad aan om te wachten tot het voorjaar, wanneer de temperaturen wat aangenamer zijn, en totdat het kitten minstens ongeveer 6 maanden oud is. Als de kat ouder is, hanteren we de periode van 3 tot 6 weken in de nieuwe thuis alvorens ze buiten te laten. Dit is essentieel voor een nieuwe kat. Verhuis je en heb je al een goede relatie met de kat, dan kan dit vroeger. Als je kat een echte buitenkat is, kan het zijn dat je met veel geluk een week haalt. Sommige katten kan je nu eenmaal niet binnenhouden.
Concreet Stappenplan – Je kat buitenlaten
Stap 1: Je kiest een dag uit in een weekend waarin je rustig op je gemak thuis bent.
Stap 2: Je geeft de kat ’s morgens geen extra natvoer. Dat houden we achter de hand voor later. Je kat heeft wel haar gewone voeding doorheen het huis staan; daar komen we nooit aan.
Stap 3: Je zorgt ervoor dat je kat outdoorproof is, je buitenomgeving katveilig is en dat je kat de recall training (zie STAP 37 op p. 219)
goed snapt en er goed op reageert.
Stap 4: Je zet de achterdeur of het schuifraam open en laat dit openstaan. Zo leert de kat dat ze altijd terug naar binnen kan, als ze dat wil.
Stap 5: Zorg ervoor dat de tuin helemaal veilig is, dus geen buitenkatten, geen machines die plots aanschieten enz.
Stap 6: Zet je met een boekje in de tuin en wacht tot de kat naar buitenkomt en je laat haar dan gewoon doen, zolang ze dat nodig heeft. Ze zal overal beginnen te snuffelen en te onderzoeken, kopjes te geven en misschien zelfs eens te sproeien. Laat ze gewoon doen, straf niet en hou haar niet tegen.

Je kat aan een tuigje?
Je ziet ze geregeld op Instagram verschijnen: katten aan tuigjes die de wereld verkennen. Voor sommige (met de nadruk op sommige) katten kan dit inderdaad een leuke vorm van verrijking zijn. Weet wel dat je kat hier als kleine kitten vanaf de leeftijd van 4 – 6 weken aan gesocialiseerd moet zijn, zowel het tuigje als al die nieuwigheid. Daarnaast is het ook belangrijk dat de kat een zelfzeker en nieuwsgierig karakter heeft. Je kat komt namelijk in een omgeving die ze niet kent, en de meeste katten willen dan eigenlijk gewoon onder een struik kruipen en er niet meer van onder komen.
Concreet Stappenplan – Je kat aan een tuigje
Stap 1: Socialiseer je kitten vanaf week 4 tot 6 aan het lopen aan het kittentuigje.
Stap 2: Train je kat op transport en let hierbij op haar gedrag. Ze mag hier absoluut geen stress van ondervinden.
Stap 3: Kies een omgeving die veilig is, die ze helemaal kent, waar al zeker geen honden of veel volk is. Je kan altijd gradueel opbouwen. Als je geluk hebt, kan je het ook uitbreiden naar nieuwe locaties, maar de meeste katten komen niet tot op dat punt.
Stap 4: Je kan je kat niet belonen tijdens het proces zoals dat bij honden het geval is. Zodra je kat boven haar stressdrempel zit, is ze niet bezig met snoepjes of beloningen maar is ze in volle opwinding.
Stap 5: Start met heel korte wandelingetjes dichtbij de achterdeur zodat de kat altijd vrij naar binnen kan.
Stap 6: Weet dat je niet gaat ‘wandelen’ met je kat, zoals wij dat met honden doen. Jij moet de kat volgen, niet omgekeerd. Je kan hierbij best werken met een zeer lang touw dat je te allen tijde kan bijtrekken.
Stap 7: Je kat moet hier plezier uit halen. Heb je het gevoel dat dit niet het geval is, stop er dan mee.
Stap 8: Je kat moet het gevoel hebben dat ze volledig in controle is.
Je kan haar wel begeleiden, maar zij beslist uiteindelijk.

Katten in en/of uit je tuin houden
Ik krijg zo vaak de vraag ‘Hoe houd ik katten uit mijn tuin?’ dat het grappig wordt. De modale katteneigenaar maar ook niet-katteneigenaar zit met deze vraag. Er is helaas geen eenvoudig antwoord.
Katten zijn bij wet vrije wilde dieren die vrij mogen rondlopen. En dat doen ze ook. Er zijn mogelijkheden om dit te beperken maar of deze werken hangt af van het karakter van de kat, jouw tuin en alles wat er zich in en buiten bevindt.
Concreet stappenplan – Je kat in je tuin houden
Stap 1: Maak je tuin superaantrekkelijk en veilig voor de kat.
Stap 2: Zet je tuin af met een omheining en een catproof topping langs boven zodat de kat er niet over kan klimmen. Zoek op Google ‘coyote roller’ op als je dit zelf wil maken.
Stap 3: Wees je bewust van het feit dat dit niet zo vanzelfsprekend is. Raakt je kat toch eens de tuin uit, dan lukt het haar hoogstwaarschijnlijk niet meer om er opnieuw in te raken. Op dezelfde manier raakt ook een vreemde kat in je tuin niet meer weg.
Concreet stappenplan – Katten uit je tuin houden
Stap 1: Zorg ervoor dat je leuke belonende factoren in je tuin weghaalt door bv. eten te verwijderen, aantrekkelijk boomschors met een worteldoek te bedekken, enz.
Stap 2: Plak je ramen af met folie zoals beschreven in STAP 10 van de Kattenmatrix®. Dit demotiveert de katten om niet meer te komen binnenkijken.
Stap 3: Jaag gevaarlijke vreemde katten actief weg door te roepen, in je handen te klappen of zelfs de tuinslang erop te zetten. Dit doet de kat geen pijn maar zorgt er wel voor dat ze jouw tuin niet meer als veilig of aangenaam beschouwt. Jij moet je kat actief beschermen tegen buitenkatten in de tuin. Doe dit enkel bij gevaar!
Stap 4: Richt je tuin nog meer in met veilige opstapjes, hoogtes, schuilplaatsen en bakken. Op die manier kunnen jouw katten beter omgaan met de andere buitenkatten. Zo kunnen ze zich verstoppen voor elkaar en conflicten uit de weg gaan. Je kan nooit helemaal vermijden dat ze in je tuin komen. Dit management is dan ook uiterst belangrijk.
Stap 5: Ik zet het er niet graag bij, maar soms zit er niets anders op. Als er een vreemde kat jouw katten tot bloedens toe komt aframmelen, dan moet je hen beschermen. Deze stap is dus een reservestap voor zij die het nodig hebben om katten echt actief te gaan wegjagen. Lees dit stukje volledig en zeer aandachtig zodat je alles goed begrijpt! Je moet er uiterst voorzichtig mee zijn, want het kan verkeerd werken als je het niet goed gebruikt!

Observeer de buitenkatten zodat je weet via welke weg ze je tuin betreden. Deze ingang kan je voorzien van een kleine spuitbus die op basis van een sensor hogedruklucht spuit. Je vindt deze online onder ‘Ssscat Afweerspray”. Hier schrikt een kat enorm van. PAS OP!! Dit plaats je alleen wanneer jouw katten veilig binnen zitten en je verwijdert het wanneer jouw katten naar buiten gaan. Er mag geen enkel ongelukje gebeuren of je kat is door de tuin mogelijk getraumatiseerd. De buitenkatten die je kat komen terroriseren, leren met deze ‘straf’ dat jouw tuin niet meer oké is en zullen meer geneigd zijn om hier weg te blijven. Wees hier uiterst voorzichtig mee. Het voordeel van zo’n spuitbus is dat het geen fysieke pijn veroorzaakt en dat je zeer gericht op één specifieke plaats kan werken en je dus geen beroep moet doen op systemen die een groter gebied onaangenaam maken en ook voor heel wat andere dieren onaangenaam kunnen zijn. Vergeet ook niet dat dit enkel en alleen mag gebruikt worden samen met alle andere stappen die we reeds besproken hebben, nooit zomaar als eerste redmiddel!

Maar nogmaals, pas hier mee op, gebruik dit NOOIT in huis, alleen in tuinen voor vreemde katten. Beloofd? Lees STAP 48 van de Kattenmatrix® over straffen zodat je goed snapt waarom.